Trong thực tế, khi cha mẹ qua đời để lại di sản thừa kế, tranh chấp thường phát sinh giữa các con, đặc biệt trong trường hợp một người đã dành nhiều năm trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ, trong khi những người khác gần như không có đóng góp. Vậy người phụng dưỡng cha mẹ nhiều năm có được yêu cầu chia phần thừa kế nhiều hơn những người con khác không? Pháp luật quy định như thế nào về việc xem xét công sức chăm sóc, phụng dưỡng khi phân chia di sản thừa kế?
Khi nào được thừa kế tài sản? Có mấy cách chia thừa kế?
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản thừa kế bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Khi một người chết, quyền thừa kế được mở và di sản được chuyển cho những người có quyền thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Người thừa kế là cá nhân phải còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống sau thời điểm mở thừa kế. Đối với người thừa kế theo di chúc không phải là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Về cơ bản, nếu người chết có di chúc hợp pháp thì di sản được phân chia theo nội dung di chúc; nếu không có di chúc, di chúc không có hiệu lực hoặc phần di sản không được định đoạt trong di chúc thì được chia theo quy định của pháp luật.
Phân chia di sản thừa kế theo pháp luật
Khi thừa kế theo pháp luật, trước hết cần xác định hàng thừa kế theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, gồm ba hàng:
- Hàng thừa kế thứ nhất: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
- Hàng thừa kế thứ hai: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột và cháu ruột của người chết trong trường hợp luật định;
- Hàng thừa kế thứ ba: cụ nội, cụ ngoại; bác, chú, cậu, cô, dì ruột và cháu, chắt ruột của người chết trong các trường hợp luật định.
Việc phân chia được thực hiện theo nguyên tắc: những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau; người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản khi không còn người ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Phân chia di sản thừa kế theo di chúc
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Do đó, nếu di chúc hợp pháp thì di sản được phân chia theo ý chí của người để lại di sản.
Trường hợp một phần di chúc không có hiệu lực thì phần di sản liên quan được giải quyết theo quy định của pháp luật; các phần còn lại vẫn có thể được thực hiện nếu đáp ứng điều kiện có hiệu lực.
Phụng dưỡng cha mẹ nhiều năm, có được yêu cầu chia phần thừa kế nhiều hơn?
Nhiều người cho rằng người con trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ trong thời gian dài, đặc biệt khi cha mẹ tuổi cao, đau ốm, bệnh tật, sẽ đương nhiên được hưởng phần di sản thừa kế nhiều hơn các anh chị em khác. Ngược lại, cũng có quan điểm cho rằng dù đã bỏ ra nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để chăm sóc cha mẹ thì khi cha mẹ qua đời, di sản vẫn phải được chia đều cho những người cùng hàng thừa kế. Vậy thực tế pháp luật quy định như thế nào? Để làm rõ vấn đề này, cần xem xét 02 trường hợp cụ thể:
Trường hợp 1: Cha mẹ lập di chúc để lại phần di sản nhiều hơn cho người con có công phụng dưỡng
Căn cứ Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Theo đó, người lập di chúc có quyền quyết định người được hưởng di sản và phần di sản mà mỗi người được hưởng, miễn việc lập di chúc đáp ứng các điều kiện có hiệu lực theo quy định pháp luật. Do đó, nếu cha mẹ lập di chúc hợp pháp, hoàn toàn có thể thể hiện ý chí để lại phần di sản lớn hơn cho người con đã trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng mình, chẳng hạn như:
- Cho người con có công phụng dưỡng hưởng tỷ lệ di sản cao hơn các con khác;
- Dành một tài sản cụ thể cho người con trực tiếp chăm sóc mình;
- Phân chia di sản theo tỷ lệ khác nhau giữa các con để ghi nhận công sức chăm sóc, phụng dưỡng.
Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc được xem là hợp pháp khi thỏa mãn các yếu tố sau: Di chúc để lại quyền thừa kế cho con, có thể được lập thành văn bản, hoặc bằng miệng. Di chúc bằng văn bản hợp pháp khi có công chứng hoặc chứng thực, nếu không có công chứng, chứng thực thì phải đáp ứng điều kiện người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép; và nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật. Di chúc bằng miệng được coi là hợp pháp; nếu người lập di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng; và người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng; thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Như vậy, nếu cha mẹ còn minh mẫn, tự nguyện và lập di chúc hợp pháp để dành phần di sản nhiều hơn cho người con đã có công phụng dưỡng thì người con đó hoàn toàn có thể được hưởng phần thừa kế nhiều hơn những người con khác. Trong trường hợp này, phần di sản được hưởng nhiều hơn xuất phát từ ý chí định đoạt của người lập di chúc, chứ không phải pháp luật mặc nhiên quy định cứ phụng dưỡng cha mẹ nhiều năm thì được hưởng thêm di sản. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng quyền định đoạt của người lập di chúc vẫn có thể bị giới hạn trong một số trường hợp, đặc biệt là đối với người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Trường hợp 2: Cha mẹ không để lại di chúc, di sản được chia theo pháp luật
Đây là trường hợp thường phát sinh tranh chấp khi một người con cho rằng mình đã dành nhiều năm chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ nên phải được hưởng phần di sản nhiều hơn những người con khác. Tuy nhiên, nếu cha mẹ không để lại di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực thì di sản sẽ được chia theo pháp luật. Theo khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
Theo đó, việc một người con trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ trong nhiều năm không mặc nhiên làm phát sinh quyền được hưởng phần thừa kế lớn hơn. Đồng thời, những người con khác cũng không bị giảm hoặc mất quyền hưởng di sản chỉ vì họ không trực tiếp chăm sóc cha mẹ, nếu không thuộc trường hợp bị loại trừ quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật. Có thể hiểu đơn giản rằng:
- Người trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ không đương nhiên được thêm một suất thừa kế;
- Người sống xa hoặc ít có điều kiện chăm sóc cha mẹ không vì thế mà mất quyền hưởng di sản;
- Nếu những người con cùng thuộc một hàng thừa kế và không có căn cứ pháp lý khác làm thay đổi quyền hưởng di sản thì về nguyên tắc, phần di sản của họ được chia bằng nhau.
Việc phụng dưỡng cha mẹ là nghĩa vụ của người con được pháp luật ghi nhận. Khoản 2 Điều 70 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định con có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo và phụng dưỡng cha mẹ. Tuy nhiên, việc thực hiện nghĩa vụ phụng dưỡng không đồng nghĩa với việc người con đó đương nhiên được hưởng nhiều hơn khi chia di sản thừa kế.
Do đó, nếu người con cho rằng mình có công chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ và yêu cầu được hưởng toàn bộ hoặc phần di sản lớn hơn thì chỉ dựa vào lý do phụng dưỡng là chưa đủ căn cứ. Khi không có di chúc hợp pháp hoặc không có căn cứ pháp lý khác làm thay đổi quyền hưởng di sản, di sản vẫn được phân chia theo quy định về thừa kế theo pháp luật, trong đó những người cùng hàng thừa kế về nguyên tắc được hưởng phần bằng nhau.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa quyền hưởng di sản theo hàng thừa kế và việc xem xét công sức thực tế của một người đối với khối tài sản hoặc di sản. Trong một số vụ việc cụ thể, nếu người con có căn cứ chứng minh mình đã có công sức đóng góp, quản lý, gìn giữ hoặc làm tăng giá trị tài sản thì vấn đề này có thể cần được xem xét riêng khi giải quyết việc phân chia tài sản. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc “có phụng dưỡng” hay “không phụng dưỡng” để kết luận ngay người nào được hưởng nhiều hơn.
Làm cách nào để đòi lại công bằng cho người có công chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ?
Mặc dù pháp luật không mặc nhiên quy định người trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ được hưởng phần di sản thừa kế lớn hơn, nhưng công sức và các khoản chi phí thực tế mà người này đã bỏ ra không vì thế mà không được xem xét. Khi phát sinh tranh chấp về di sản, người có công chăm sóc, phụng dưỡng có quyền cung cấp tài liệu, chứng cứ và đề nghị Tòa án xem xét các yếu tố liên quan, như:
Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, người yêu cầu cần chủ động thu thập và cung cấp chứng cứ chứng minh các khoản chi phí và công sức thực tế, chẳng hạn như hóa đơn viện phí, tiền thuốc, chứng từ thanh toán, sao kê ngân hàng, giấy tờ liên quan đến việc quản lý tài sản, hình ảnh, tài liệu và lời khai của người làm chứng.
Trên cơ sở các tài liệu, chứng cứ được cung cấp và tình tiết cụ thể của vụ việc, Tòa án sẽ xem xét, đánh giá công sức đóng góp, các khoản chi phí hợp lý và những đóng góp thực tế của từng bên để giải quyết quyền lợi của các bên khi phân chia di sản. Vì vậy, người con có công chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ không nên chỉ yêu cầu “được chia thừa kế nhiều hơn”, mà cần xác định và chứng minh cụ thể công sức, chi phí hoặc phần đóng góp của mình để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình giải quyết tranh chấp.
THÔNG TIN LIÊN HỆ
Sau khi tham khảo bài viết của Luật CNC Việt Nam, Luật sư giỏi Việt Nam, Luật sư giỏi Sài Gòn, Luật sư giỏi Thành phố Hồ Chí Minh nếu Quý khách hàng còn vấn đề nào chưa rõ thì hãy liên hệ với chúng tôi theo thông tin dưới đây để được tư vấn chi tiết hơn. Ngoài ra, nếu khách hàng cần tư vấn về các vấn đề pháp lý khác như xin các loại giấy phép, soạn thảo các loại hợp đồng lao động, dân sự, rà soát hợp đồng, soạn thảo các loại đơn từ, soạn hồ sơ khởi kiện, lập di chúc, khai nhận di sản thừa kế, đăng ký biến động đất đai,… thì cũng đừng ngại liên hệ với Luật sư giỏi Sài Gòn, Luật sư giỏi Thành phố Hồ Chí Minh, Luật sư giỏi thừa kế nhà đất để được giải đáp mọi thắc mắc.
VĂN PHÒNG GIAO DỊCH CÔNG TY LUẬT TNHH CNC VIỆT NAM
Trụ sở: Tầng 2-2A1 Nguyễn Thị Minh Khai, phường Sài Gòn,Thành phố Hồ Chí Minh
Văn phòng 1: 98S Trần Đại Nghĩa, phường Tân Tạo A, quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh
Văn phòng 2: 1084 Lê Văn Lương, Ấp 3, xã Nhơn Đức, huyện Nhà Bè, Thành phố Hồ Chí Minh
Số điện thoại: 0909 642 658 - 0939 858 898
Website: luatsugioisaigon.com.vn
